Chương 1: Mọi thứ đang trở nên “agentic”
Chỉ còn vài năm nữa trước khi trí tuệ nhân tạo (AI) vượt qua con người trong phần lớn các nhiệm vụ nhận thức. Với sự xuất hiện của máy tính và AI, nền văn minh của chúng ta có thể không còn là thế giới của riêng con người.
AI rất giỏi trong nghiên cứu, tạo mã nguồn, phát triển phần mềm, lập kế hoạch, chỉnh sửa/tạo video và hình ảnh, cùng nhiều tác vụ khác. Tuy nhiên, một trong những lĩnh vực con người vẫn chưa sẵn sàng buông bỏ là tài chính. Trong bối cảnh đó, câu chuyện về thanh toán agentic ngày càng trở nên rõ ràng. Đây không còn là dự báo trừu tượng, mà là một thực tế công nghiệp đang hình thành và sẽ định hình lại cách tiền được luân chuyển.
Thị trường các tác nhân AI được định giá khoảng 7,84 tỷ USD vào năm 2025 và dự kiến đạt 52,62 tỷ USD vào năm 2030. McKinsey ước tính AI tạo sinh có thể đóng góp thêm từ 2,6 nghìn tỷ đến 4,4 nghìn tỷ USD mỗi năm vào GDP toàn cầu.
Tuy nhiên, các tác nhân này vẫn bị giới hạn bởi những vấn đề cấu trúc khiến chúng chưa thể tích hợp hoàn toàn vào hệ thống tài chính.
Thanh toán là một trong những rào cản đó. Brian Armstrong dự đoán rằng trong tương lai gần, sẽ có nhiều tác nhân AI thực hiện giao dịch trên internet hơn cả con người. Dù nghe có vẻ táo bạo, nhưng thanh toán agentic hiện vẫn chủ yếu mang tính suy đoán ở giai đoạn đầu.
Vấn đề nằm ở cấu trúc, bao gồm cả ràng buộc pháp lý và kỹ thuật:
- Xác minh danh tính con người: Toàn bộ hệ thống tài chính truyền thống giả định người dùng có danh tính thật và có thể xác minh qua KYC — điều không áp dụng cho tác nhân AI.
- Kiến trúc dành cho con người: Các hệ thống tài chính cũ được thiết kế xoay quanh con người, bao gồm chu kỳ thanh toán, giờ làm việc ngân hàng, giới hạn địa lý, nhiều lớp trung gian... tất cả đều hạn chế khả năng giao dịch của tác nhân AI.
- Quyền truy cập bị giới hạn: Hạ tầng tài chính xem quyền truy cập là thứ phải được cấp phép. Các sản phẩm như môi giới chính, lưu ký tổ chức hay thanh toán bù trừ phái sinh không dành cho các thực thể nhỏ.
Bài viết này tập trung vào hai khía cạnh chính của nền kinh tế agentic:
- Làm thế nào để chuyển đổi hệ thống hiện tại sang hướng “ưu tiên tác nhân”?
- Mạng nào sẽ trở thành hạ tầng chính cho thanh toán agentic?
Quá trình chuyển đổi đã bắt đầu với ba tiêu chuẩn hội tụ:
- Một tiêu chuẩn cho thanh toán (x402)
- Một tiêu chuẩn cho niềm tin (ERC-8004)
- Một tiêu chuẩn cho thương mại (ERC-8183)
Ba tiêu chuẩn này cùng nhau tạo thành hệ thống tài chính hoàn chỉnh đầu tiên được thiết kế cho máy móc.
Hiện chưa có nhiều doanh nghiệp chuẩn bị cho tương lai này, nhưng hệ sinh thái Ethereum là một trong những ứng viên mạnh nhất nhờ tính chống kiểm duyệt và độ bảo mật cao.
Phần tiếp theo sẽ trình bày về hạ tầng đang được xây dựng, các đối thủ cạnh tranh, và phân tích sâu về ngăn xếp công nghệ — với các chuỗi tương thích EVM là ứng viên hàng đầu cho lớp thanh toán cuối cùng của nền kinh tế agentic trị giá hàng nghìn tỷ USD.
Chương 2: Ngăn xếp tài chính agentic của Ethereum
Quá trình chuyển đổi blockchain sang hướng ưu tiên tác nhân đã bắt đầu.
Ba tiêu chuẩn EVM đang hội tụ thành một hệ thống tài chính không cần cấp phép cho máy móc, bao phủ ba yếu tố chính: dòng tiền, niềm tin và vòng đời thương mại.
Lĩnh vực crypto agentic đã trải qua chu kỳ tăng giảm và hiện có vốn hóa khoảng ~2,9 tỷ USD, giảm từ mức đỉnh 15–20 tỷ USD.
Dù con số này có vẻ thất vọng, nhưng làn sóng ban đầu chủ yếu do đầu cơ và tính mới của câu chuyện. Công nghệ cần thời gian để bắt kịp — và điều này đang diễn ra, với các tiêu chuẩn mới như ERC-8004 đang tăng trưởng. Hiện đã có hơn 98.000 tác nhân được triển khai qua ERC-8004 trên hơn 10 chuỗi EVM kể từ khi ra mắt.
Biểu đồ minh họa sự phát triển của tác nhân trên EVM
Ngoài ra, các sản phẩm như x402 từ Coinbase đã đạt tổng khối lượng giao dịch hơn 48 triệu USD kể từ khi ra mắt tháng 5/2025, với đỉnh vào quý 4/2025. Sau đó, số liệu giảm mạnh do yếu tố đầu cơ, nhưng hiện tại phản ánh chính xác hơn mức độ chấp nhận thực tế.
Khối lượng giao dịch x402 theo thời gian
Phần này sẽ phân tích ba tiêu chuẩn cốt lõi tạo nên thương mại tác nhân ở quy mô lớn.
x402: Thanh toán
x402, tiêu chuẩn “thanh toán internet” do Coinbase phát triển, hồi sinh HTTP 402 — một mã trạng thái đã tồn tại từ lâu nhưng chưa từng được triển khai.
Nó tạo hạ tầng thanh toán cho máy móc bằng cách tích hợp cơ chế thanh toán trực tiếp vào giao tiếp web. Máy chủ có thể yêu cầu thanh toán, và máy khách có thể thanh toán chỉ trong một chu kỳ yêu cầu – phản hồi HTTP.
Cơ chế hoạt động:
Máy khách yêu cầu tài nguyên → máy chủ trả về HTTP 402 + hướng dẫn thanh toán → máy khách ký giao dịch stablecoin và gửi lại → bên trung gian xử lý trên chuỗi → máy chủ trả dữ liệu. Không có con người tham gia.
Bên trung gian không giữ tiền — tác nhân quyết định trả gì, bên trung gian xử lý trả như thế nào.
Từ khi ra mắt tháng 5/2025, x402 đã xử lý hơn 50 triệu giao dịch. Tháng 12/2025, Coinbase ra mắt phiên bản V2 với các cải tiến:
- Danh tính ví và phiên truy cập tái sử dụng: giảm độ trễ, giảm số lần gọi lặp, chi phí thấp hơn
- Kiến trúc mô-đun: tách giao thức, bộ phát triển phần mềm và bên trung gian
- Giao diện thanh toán hợp nhất: hỗ trợ đa chuỗi và cả hệ thống thanh toán truyền thống
- Tự động phát hiện: cho phép bên bán công bố API một lần, các bên trung gian tự đồng bộ
Gần đây, x402 nâng cấp lên mô hình Upto, cho phép máy khách đặt mức chi tối đa và máy chủ thanh toán theo mức sử dụng thực tế — phù hợp với các mô hình ngôn ngữ lớn.
Mô hình thanh toán Upto
Cloudflare đồng phát triển x402 Foundation và tích hợp với bộ công cụ Agents SDK, cho phép thanh toán theo lô, đăng ký định kỳ hoặc tổng hợp theo ngày — phù hợp với các trường hợp như “trả tiền theo mỗi lần thu thập dữ liệu”.
AWS cũng triển khai thử nghiệm với Bedrock + CloudFront + Lambda@Edge để thực hiện thanh toán USDC tự động qua HTTP.
Dữ liệu từ Galaxy Research cho thấy giai đoạn đầu của x402 chủ yếu bị chi phối bởi memecoin và đầu cơ, chiếm hơn 50% khối lượng đến cuối năm 2025.
Phân bổ khối lượng theo loại giao dịch
Hiện tại, số lượng giao dịch ổn định quanh ~200.000 mỗi ngày, cho thấy mức độ chấp nhận tự nhiên đang hình thành.
ERC-8004: Niềm tin
x402 giải quyết thanh toán, nhưng tác nhân vẫn không biết đối tác có đáng tin hay không.
ERC-8004 giải quyết vấn đề này bằng cách thêm lớp niềm tin vào giao thức tác nhân – tác nhân.
Nó giới thiệu 3 sổ đăng ký:
- Sổ đăng ký danh tính: cấp danh tính trên chuỗi cho tác nhân dưới dạng NFT ERC-721 — giống như KYC cho máy
- Sổ đăng ký uy tín: ghi nhận phản hồi sau mỗi tương tác, xây dựng lịch sử uy tín
- Sổ đăng ký xác thực: xác minh kết quả bằng ZK/TEE (hiện chưa triển khai)
Hiện ERC-8004 đã triển khai trên hơn 10 chuỗi EVM với ~98.000 tác nhân, nhiều nhất trên Base, sau đó là Ethereum và MegaETH.
Phân bố tác nhân theo từng chuỗi
ERC-8183: Thương mại
Khoảng trống giữa thanh toán và niềm tin vẫn tồn tại.
Tác nhân có thể thanh toán và xác minh danh tính, nhưng nếu bên cung cấp không giao sản phẩm, giao sai, hoặc biến mất thì sao?
Trong thương mại truyền thống, vấn đề này được xử lý bằng hoàn tiền, ký quỹ và giải quyết tranh chấp — nhưng các cơ chế này chưa tồn tại nguyên bản trên chuỗi cho đến khi ERC-8183 xuất hiện.